pragnąc oddać hołd ofiarom wojny i tyranii spoczywającym na terytorium zarówno Republiki Federalnej Niemiec, jak i Rzeczypospolitej Polskiej, starają się, zgodnie z postanowieniami obowiązującego międzynarodowego prawa humanitarnego, w szczególności Konwencji genewskich dotyczących ochrony ofiar wojny z dnia 12 sierpnia 1949 roku oraz Protokołu dodatkowego z dnia 8 czerwca 1977 roku dotyczącego ochrony ofiar międzynarodowych konfliktów zbrojnych (Protokół I) i Protokołu dodatkowego z dnia 8 czerwca 1977 roku dotyczącego ochrony ofiar niemiędzynarodowych konfliktów zbrojnych (Protokół II), oddać hołd ofiarom wojny i tyranii spoczywającym na terytorium zarówno Republiki Federalnej Niemiec, jak i Rzeczypospolitej Polskiej. Strony Umowy z dnia 8 czerwca 1977 r. o ochronie ofiar niemiędzynarodowych konfliktów zbrojnych (Protokół II), w duchu Wspólnej Deklaracji z dnia 14 listopada 1989 r. oraz w wykonaniu artykułu 32 z dnia 17 czerwca 1991 r. między Republiką Federalną Niemiec a Rzecząpospolitą Polską o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy, uzgodniły, co następuje:
Artykuł 1
Niniejsza Umowa reguluje wszelkie sprawy związane z identyfikacją, dokumentacją, rejestracją, ustanowieniem, zachowaniem, właściwym utrzymaniem i ochroną miejsc spoczynku ofiar wojen i tyranii - polskich na terytorium Republiki Federalnej Niemiec i niemieckich na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej - jak również wszelkie sprawy związane z ekshumacją doczesnych szczątków i ich godnym ponownym pochówkiem.
Artykuł 2
Dla celów niniejszej Umowy następujące określenia oznaczają: 1. "niemieccy zmarli w czasie wojny": - członkowie niemieckich sił zbrojnych, - osoby traktowane jako takie przez prawo niemieckie, - inne osoby narodowości niemieckiej, które zginęły na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wojen 1914-18 i 1939-1945, 2. "niemieckie groby wojenne": - miejsca spoczynku niemieckich poległych w czasie wojny na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, - groby niemieckich ofiar tyranii na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, 3. "niemieckie cmentarze wojenne": cmentarze lub ich części istniejące, możliwe do odkrycia lub mające powstać na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, na których spoczywają w przeważającej mierze niemieccy polegli w czasie wojny, 4. "polscy polegli na wojnie" - Członkowie polskich sił zbrojnych, - osoby zrównane z nimi na podstawie prawa polskiego, - inne osoby narodowości polskiej zmarłe w wyniku wojen 1914-1918 i 1939-1945 na terytorium Republiki Federalnej Niemiec, - Polacy zmarli w latach 1939-1945 na terytorium Republiki Federalnej Niemiec w wyniku tyranii, a w szczególności jako więźniowie niemieckich ośrodków odosobnienia, Inne osoby narodowości polskiej zmarłe w latach 1945-1949 na terytorium Republiki Federalnej Niemiec w wyniku działań wojennych; 5. "polskie groby wojenne": - miejsca spoczynku polskich zmarłych w wyniku wojny na terytorium Republiki Federalnej Niemiec, groby polskich ofiar tyranii na terytorium Republiki Federalnej Niemiec; 6. "polskie cmentarze wojenne" oznaczają cmentarze lub części cmentarzy na terytorium Republiki Federalnej Niemiec, na których pochowani są polscy zmarli w wyniku wojny.
Artykuł 3
(1) Umawiające się Strony uzgadniają, że miejsca spoczynku ofiar wojen i tyranii podlegają ochronie prawnej odpowiedniego państwa, na którego terytorium się znajdują.
(2) Miejsca pamięci ofiar wojen i tyranii, które nie znajdują się na cmentarzach wojennych w rozumieniu niniejszej Umowy, podlegają ochronie prawnej Państwa, na którego terytorium się znajdują.
Artykuł 4
(1) Strony zapewnią ochronę istniejących i możliwych do zlokalizowania grobów ofiar wojny i tyranii, niezakłócony dostęp do nich oraz miejsca stałego spoczynku poległych na wojnie i zmarłych w wyniku tyranii. Umawiające się Strony dołożą wszelkich starań, aby nie dopuścić do budowy w pobliżu cmentarzy wojennych obiektów lub urządzeń, które nie licują z godnością tego miejsca.
(2) Umawiające się Strony są upoważnione do odnawiania, restaurowania i utrzymywania na własny koszt grobów wojennych i cmentarzy wojennych ofiar wojny i tyranii, o których mowa w artykule 2 niniejszej Umowy, znajdujących się na terytorium drugiej Umawiającej się Strony.
(3) Rząd Republiki Federalnej Niemiec zapewni na własny koszt utrzymanie, renowację i konserwację polskich grobów i cmentarzy wojennych, o których mowa w artykule 2 niniejszej Umowy, znajdujących się na terytorium Republiki Federalnej Niemiec.
(4) Rząd Rzeczypospolitej Polskiej, zgodnie z obowiązującymi na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przepisami o grobach i cmentarzach wojennych, zapewni na własny koszt utrzymanie, renowację i konserwację niemieckich grobów i cmentarzy wojennych poległych w latach 1914-1918 na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Artykuł 5
Umawiające się Strony opowiadają się za tworzeniem w pobliżu cmentarzy wojennych miejsc dokumentacji, informacji lub spotkań jako elementu edukacji służącej wzajemnemu zrozumieniu i pojednaniu.
Artykuł 6
(1) Strony wzajemnie gwarantują sobie prawo do nieodpłatnego użytkowania terenów cmentarzy wojennych jako miejsc stałego spoczynku ofiar wojny i tyranii.
(2) Niniejsza Umowa nie narusza praw własności. Wszelkie zmiany granic obszarów wykorzystywanych jako cmentarze wojenne będą rozstrzygane w duchu wzajemnego zrozumienia między Umawiającymi się Stronami lub instytucjami i organizacjami odpowiedzialnymi za realizację niniejszej Umowy.
(3) Jeżeli obie Umawiające się Strony są zdania, że dany teren nie powinien być dłużej wykorzystywany w całości lub w części jako cmentarz wojenny, poprzednie prawo użytkowania wygasa.
(4) Jeżeli miejsce, na którym znajduje się cmentarz wojenny lub jego część, będzie potrzebne do innych celów ze względu na ważny interes państwa, Umawiająca się Strona, na której terytorium znajduje się to miejsce, zmieni jego granice lub wyznaczy inne odpowiednie miejsce i poniesie wszelkie koszty ekshumacji i ponownego pochówku oraz założenia cmentarza.
(5) Strony będą konsultować się w celu podjęcia wspólnych decyzji dotyczących wytyczenia nowych granic miejsca lub wyboru nowego miejsca na cmentarz wojenny, ponownego pochówku szczątków oraz sposobu założenia nowego cmentarza wojennego, w tym przeniesienia pomników.
Artykuł 7
(1) Umawiające się Strony upoważniają się wzajemnie, bez ponoszenia kosztów i po uprzednim przedłożeniu planów do zatwierdzenia, do łączenia grobów ofiar wojny i tyranii, których ponowny pochówek zostanie uznany za konieczny. (2) Ponowny pochówek doczesnych szczątków niemieckich ofiar wojny i tyranii zostanie przeprowadzony przez grupy robocze powołane przez stronę niemiecką. Ponownego pochówku doczesnych szczątków polskich ofiar wojny i tyranii dokonają grupy robocze powołane przez stronę polską.
(3) Po zakończeniu prac związanych z ponownym pochówkiem sporządza się protokół, w którym podaje się starą i nową lokalizację grobu, dane personalne ekshumowanej osoby, napis na tabliczce identyfikacyjnej oraz inne istniejące przedmioty umożliwiające identyfikację doczesnych szczątków. Protokół ten stanowi również podstawę do przekazania przedmiotów znalezionych wraz z ekshumowanymi szczątkami.
(4) O ile istniejące wcześniej cmentarze wojenne przestały istnieć z powodu zmian infrastrukturalnych i ponowny pochówek szczątków nie jest już możliwy, Umawiająca się Strona, na której terytorium znajdowały się cmentarze wojenne, upoważni drugą Umawiającą się Stronę, na jej wniosek i koszt, do wzniesienia pomników w godnej i lokalnie odpowiedniej formie. W przypadku konieczności udostępnienia w tym celu gruntu lub uzyskania zgody władz lokalnych, każda ze Stron udzieli drugiej Stronie pomocy w złożeniu odpowiednich wniosków i w realizacji tego działania upamiętniającego.
(5) O ile tymczasowy pochówek doczesnych szczątków ofiar wojny i tyranii jest konieczny w celu umożliwienia ostatecznego pochówku na cmentarzu wojennym, Umawiająca się Strona, na której terytorium szczątki te się znajdują, podejmie środki w celu ich godnego tymczasowego pochówku i oznaczenia miejsc grobów zgodnie z przepisami obowiązującymi w danym Państwie.
Artykuł 8
Jeżeli na niemieckich lub polskich cmentarzach wojennych oprócz niemieckich lub polskich grobów wojennych znajdują się groby ofiar wojen i tyranii innych państw, Umawiające się Strony uwzględnią ten fakt przy podejmowaniu decyzji o zachowaniu i opiece nad tymi grobami.
Artykuł 9
(1) Rząd Rzeczypospolitej Polskiej zleca "Radzie Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa" z siedzibą w Warszawie realizację zadań wynikających z niniejszej Umowy.
(2) Rząd Republiki Federalnej Niemiec powierza "Volksbund Deutsche Kriegräberfürsorge e.V." (Narodowy Związek Niemieckiej Opieki nad Grobami Wojennymi) z siedzibą w Kassel realizację zadań wynikających z niniejszego Porozumienia.
(3) Wykonanie niniejszej Umowy może zostać powierzone innej instytucji lub organizacji za zgodą drugiej Umawiającej się Strony.
Artykuł 10
(1) Przeniesienie doczesnych szczątków niemieckich ofiar wojny i tyranii z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej do Republiki Federalnej Niemiec wymaga uprzedniej zgody Strony niemieckiej. Strona polska wyraża zgodę na repatriację doczesnych szczątków wyłącznie za tą zgodą.
(2) Zgoda strony niemieckiej wymagana jest również w przypadku kierowanych do strony polskiej wniosków o repatriację doczesnych szczątków niemieckich ofiar wojny i tyranii do państw trzecich.
(3) Ustępy 1 i 2 niniejszego artykułu stosuje się odpowiednio do repatriacji doczesnych szczątków polskich ofiar wojen i tyranii do Rzeczypospolitej Polskiej lub państw trzecich.
(4) Wszelkie koszty i opłaty związane z ponownym pochówkiem i przeniesieniem za granicę doczesnych szczątków ofiar wojen i tyranii ponoszą wnioskodawcy.
(5) Wszelkie zmiany w miejscu spoczynku w celu ponownego pochowania i przeniesienia doczesnych szczątków ofiar wojen i tyranii będą dokonywane przez kompetentnych specjalistów pod bezpośrednim nadzorem instytucji i organizacji określonych w artykule 9 niniejszej Umowy, w ścisłej zgodności z ustawodawstwem Państwa, na terytorium którego zmiany te mają miejsce.
Artykuł 11
(1) Umawiające się Strony zobowiązują się do wymiany wszelkich dostępnych informacji dotyczących lokalizacji miejsc spoczynku, ich liczby i wielkości oraz danych osobowych ofiar wojny i tyranii, niezbędnych do przeprowadzenia ich identyfikacji. (2) Umawiające się Strony udzielą wszelkiej możliwej pomocy instytucjom i organizacjom odpowiedzialnym za realizację niniejszej Umowy, w szczególności w zakresie dostępu do dokumentów dotyczących ofiar wojen i tyranii drugiej Umawiającej się Strony, które są dostępne obecnie lub w przyszłości od władz publicznych ich kraju.
Artykuł 12
(1) W celu realizacji zadań wynikających z niniejszej Umowy instytucje i organizacje, o których mowa w artykule 9 niniejszej Umowy, mogą, w porozumieniu z drugą Stroną, wysyłać przedstawicieli i ekspertów na jej terytorium.
(2) Plany prac są koordynowane przez instytucje i organizacje, o których mowa w art. 9 niniejszej Umowy.
(3) Każda ze Stron ma prawo do inspekcji działań przedstawicieli i ekspertów drugiej Strony bez uprzedniego powiadomienia.
(4) Instytucje i organizacje, o których mowa w art. 9 niniejszej Umowy, w miarę możliwości korzystają z usług miejscowej siły roboczej i sprzętu przy wykonywaniu prac wynikających z realizacji niniejszej Umowy w ramach wolnej konkurencji.
Artykuł 13
(1) Sprzęt, środki transportu i inne materiały niezbędne do wykonania prac wynikających z niniejszej umowy, które są czasowo przywożone z terytorium jednej z Umawiających się Stron przez instytucje i organizacje, o których mowa w artykule 9 niniejszej umowy, są zwolnione z wszelkich uprzednich ograniczeń, opłat celnych i odpowiednich zabezpieczeń.
(2) Sprzęt i środki transportu czasowo wwożone na terytorium drugiej Umawiającej się Strony będą odprawiane bezpłatnie przy wwozie, z zastrzeżeniem, że wspomniany sprzęt i środki transportu zostaną powrotnie wywiezione po zakończeniu prac.
(3) Materiały przeznaczone do budowy, dekoracji lub utrzymania grobów i cmentarzy ofiar wojen i tyranii pozostają wolne od wszelkich należności celnych przywozowych, jeżeli oprócz zwykłej deklaracji celnej organom celnym zostaną przedstawione: - szczegółowy wykaz przywożonych towarów, - deklaracja zobowiązania podpisana przez przedstawiciela jednej z instytucji lub organizacji, o których mowa w artykule 9 niniejszej Umowy, że wspomniane towary zostaną wykorzystane wyłącznie do celów przewidzianych w niniejszej Umowie.
Artykuł 14
(1) Instytucje i organizacje odpowiedzialne za realizację niniejszej Umowy są uprawnione do bezpośredniego wykonywania, w ramach ustawodawstwa drugiej Strony obowiązującego na terytorium drugiej Strony, wszelkich prac związanych z przygotowaniem, utrzymaniem i budową cmentarzy, w tym budową infrastruktury odpowiedniej do ich użytkowania.
(2) Instytucje i organizacje odpowiedzialne za realizację niniejszej Umowy zobowiązują się do przestrzegania ustawodawstwa obowiązującego na terytorium drugiej Umawiającej się Strony.
Artykuł 15
Spory dotyczące interpretacji lub stosowania niniejszej Umowy będą rozstrzygane w drodze negocjacji między właściwymi organami Umawiających się Stron.
Artykuł 16
(1) Umawiające się Strony powiadamiają się wzajemnie drogą dyplomatyczną o spełnieniu warunków wewnętrznych niezbędnych do wejścia w życie niniejszej Umowy. Umowa wchodzi w życie z dniem otrzymania późniejszej notyfikacji.
(2) Niniejsza Umowa zostaje zawarta na czas nieokreślony. Umowa może zostać rozwiązana przez każdą ze Stron w drodze powiadomienia. W takim przypadku Umowa przestaje obowiązywać po upływie dwunastu miesięcy od daty otrzymania wypowiedzenia.
(3) Rejestracja niniejszej Umowy w Sekretariacie Organizacji Narodów Zjednoczonych zgodnie z art. 102 Karty Narodów Zjednoczonych zostanie dokonana niezwłocznie po jej wejściu w życie przez Stronę, na której terytorium niniejsza Umowa została podpisana. Druga Strona zostanie poinformowana o rejestracji, ze wskazaniem numeru rejestracyjnego, niezwłocznie po jej potwierdzeniu przez Sekretariat Organizacji Narodów Zjednoczonych.
Sporządzono w Warszawie dnia 8 grudnia 2003 r. w dwóch oryginalnych egzemplarzach, każdy w językach polskim i niemieckim, przy czym oba teksty są jednakowo autentyczne.
W imieniu Rządu Republiki Federalnej Niemiec W imieniu Rządu Rzeczypospolitej Polskiej